عِلَّتِ خاصّ - ( اصطلاح فلسفى ) علت خاص امرى است كه بر وتيرهء واحده فعل خاصى را انجام دهد چنان كه حرارت تنها احراق كند و عام چنان كه آتش حرارت و احراق كند و فلزى را ذوب كند و باز علت عام چنان كه طبيعت افعال زياد كند . ( از شفا ج ص 24 ) . عِلّتِ ذاتى - ( اصطلاح فلسفى ) رجوع شود به علت بالذات . عِلَّتِ بِالقوَّه - ( اصطلاح فلسفى ) رجوع به علت بالفعل شود . عِلّتِ صورى - آنچه فعليت و شيئيت شىء بدان است علت صورى گويند چنان كه مادام كه خانهء به صورت و هيأت و شكل مخصوص و اوضاع و نظام معينى در نيايد خانه نگويند و اوراق پراكنده را كتاب نگويند و موقعى كه صورت خاص به خود گرفت كتاب و خانه گويند . ( شفا ج 2 ص 519 ) . عِلّتِ عادى - ( اصطلاح فلسفى ) علت عادى امرى است كه بر حسب عادت مؤثر در چيزى باشد و آن را ايجاب كند و لو آنكه از لحاظ حكم عقلى نتوان ميان آن دو رابطهء عليت يافت و او را علت حقيقى دانست فلاسفه كليه علل مؤثره را علت ظاهرى و عادى ميدانند و گويند عادت بر اين جارى شده است كه امرى بدنبال امرى ديگر حاصل شود و الا اگر خوب دقت شود علت حقيقى ذات حق تعالى است . عِلّتِ عام - ( اصطلاح فلسفى ) امرى است كه عليت براى امرى واحد نداشته باشد چنان كه آتش علت احراق ، ذوب و غيره است . ( از شفا ج 1 ص 24 ) عِلَّتِ غائى - ( اصطلاح فلسفى ) علت غائى علتى است كه محرك اول فعل بوده و در وجود ذهنى مقدم بر ساير علل باشد و در وجود خارجى بعد از تحقق تمام آنها محقق شود و آن در حقيقت علت فاعلى است « و اعلم ان العلة الغائية كما مر فى مباحث العلل هى العلة الفاعلية بحقيقتها و ماهيتها لفاعلية الفاعل فهي بالحقيقه الفاعل الاول اى فاعل الفعل بما هو فاعل بالفعل و هى ايضا غرض بما هو ملحوظ الفاعل فى فعله و هما متحدان بالذات متغايران بالاعتبار و الخيرية و التمامية اللازمة لوجود الفعل فى الخارج من حيث انه مترتبة على الفعل فائدة و من حيث انه ينساق اليه الفعل غاية ( اسفار ج 3 ص 81 ، 167 - شفا ج 2 ص 546 ، 286 ) علت غائى را علت « ما له » هم گويند . ( از اساس الاقتباس ص 354 ) . عِلَّتِ فاعِلى - ( اصطلاح فلسفى ) مراد از علت فاعلى امرى است كه مفيد وجود و يا صورت تركيبى شىء باشد ، ذات حق علت فاعلى موجودات است كه مفيض و مفيد وجود است و صانع علت فاعلى صنع و مصنوع خود است كه مفيد صورت و هيأت خاص است علت فاعلى را علت « ما منه » هم گويند . ( اساس ص 354 تهافت التهافت ص 269 و 519 شفا ص 23 ) . عِلَّت قابِلى - ( اصطلاح فلسفى ) مراد از علت قابلى علت مادى است زيرا از شرائط تأثير قابليت محل براى تأثر و قبول فعل است و بالاخره ماده منفعله را علت قابلى گويند و آن را علت « ما فيه » هم نامند .